CBAM: Το μεγάλο ευρωπαϊκό στοίχημα για τον παγκόσμιο φόρο άνθρακα – Το σχέδιο των Βρυξελλών

Σε φάση πλήρους λειτουργίας εισέρχεται  από την 1η Ιανουαρίου 2026, ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), σηματοδοτώντας σημαντικές αλλαγές στις εισαγωγές αγαθών στην ΕΕ.

Ο CBAM, που αποτελεί κομβικό εργαλείο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και αντιμετώπιση της λεγόμενης “διαρροής άνθρακα” (carbon leakage), επιβάλλει στους ξένους προμηθευτές έναν πρόσθετο “διορθωτικό” κόστος άνθρακα στα προϊόντα που εισάγονται στην ΕΕ, ώστε να εξισορροπηθεί η τιμή με αυτή που πληρώνουν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις υπό το ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας εκπομπών (EU ETS).

Ο στόχος

Ωστόσο από τον αρχικό σχεδιασμό του ο φόρος αυτός σχεδιάστηκε για να κάνει περισσότερα από το να καθαρίσει την οικονομία της ΕΕ: ήλπιζε να ενθαρρύνει τους εμπορικούς εταίρους της Ευρώπης να επιβάλουν και αυτοί ένα τίμημα στη ρύπανση.

Ως εκ τούτου από τη νέα χρονιά, οι χώρες που εξάγουν αγαθά με αυξημένες εκπομπές ρύπων στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζουν μια επιλογή: να πληρώσουν τον φόρο ή να υιοθετήσουν τους δικούς τους κανόνες για τις εκπομπές άνθρακα στην επικράτειά τους.

Η πολιτική αυτή ήδη βοηθά στην αναδιαμόρφωση των πολιτικών για το κλίμα πολύ πέρα ​​από την Ευρωπαϊκή Ένωση, δήλωσαν ειδικοί στο AFP, παρά το γεγονός ότι δεν είναι λίγοι εκείνοι που κατηγορούν τις Βρυξέλλες για προστατευτισμό.

Τι είναι ο CBAM;

Ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) στοχεύει να διασφαλίσει ότι οι ξένοι παραγωγοί θα πληρώνουν κόστος άνθρακα παρόμοιο με αυτό που ήδη πληρώνουν οι ευρωπαϊκές εταιρείες στο πλαίσιο του εσωτερικού συστήματος εμπορίας εκπομπών του μπλοκ.

Οι εισαγωγείς αγαθών με υψηλή περιεκτικότητα σε άνθρακα που παράγονται στο εξωτερικό, όπως ο χάλυβας, το αλουμίνιο και τα λιπάσματα, πρέπει να δηλώνουν τις εκπομπές CO2 που ενσωματώνονται στα προϊόντα τους και να καταβάλλουν τέλος εάν αυτές υπερβαίνουν τα πρότυπα της ΕΕ.

Ο αντίλογος

Ορισμένοι ανταγωνιστές λένε ότι η πολιτική περιορίζει το εμπόριο και ευνοεί τους Ευρωπαίους κατασκευαστές. Ωστόσο, η ΕΕ λέει ότι ενθαρρύνει πιο οικολογικές πρακτικές, επειδή οι χώρες μπορούν να αποφύγουν την πληρωμή του φόρου επιβάλλοντας μια ισοδύναμη τιμή άνθρακα στην εγχώρια παραγωγή.

«Η τιμολόγηση του άνθρακα είναι κάτι που πρέπει να επιδιώξουμε με όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους, το συντομότερο δυνατό», δήλωσε ο επίτροπος της ΕΕ για το κλίμα, Βόπκε Χούκστρα, στις διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου του ΟΗΕ για το κλίμα στη Βραζιλία τον Νοέμβριο.

Έχει παρακινήσει και άλλους να συμμετάσχουν;

Η Aurora D’Aprile, η οποία μελέτησε την παγκόσμια αντίδραση στο CBAM για τον Διεθνή Σύνδεσμο Εμπορίας Εκπομπών με έδρα την Ελβετία, δήλωσε στο AFP ότι υπήρξε «μια σαφής αλλαγή στην αντίδραση» τους τελευταίους 12 μήνες.

«Αρκετοί βασικοί εμπορικοί εταίροι της Ευρωπαϊκής Ένωσης επέκτειναν ενεργά τα συστήματα τιμολόγησης άνθρακα, για παράδειγμα η Κίνα, ή ξεκίνησαν ήδη ETS συστήματα εμπορίας εκπομπών) μετά από πολλά χρόνια προετοιμασίας», όπως η Τουρκία, είπε.

Άλλοι, όπως η Ιαπωνία, ανέφεραν συγκεκριμένα το CBAM στο σκεπτικό τους για την προώθηση των δικών τους πολιτικών, δήλωσε ο Nicolas Berghmans, ερευνητής για το κλίμα και την ενέργεια στο Ινστιτούτο Βιώσιμης Ανάπτυξης και Διεθνών Σχέσεων (IDDRI) στο Παρίσι.

Ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου και του Καναδά, εξετάζουν επίσης το ενδεχόμενο δημιουργίας των δικών τους μηχανισμών κατά το ευρωπαϊκό μοντέλο.

Το CBAM δεν ήταν ο μόνος παράγοντας που επηρέασε, αλλά δεδομένου του μεγέθους της ευρωπαϊκής αγοράς «έκοψε» τον επείγοντα χαρακτήρα της παγκόσμιας πολιτικής αντίδρασης, δήλωσε ο Μάριος Τόκας, δικηγόρος εμπορίου στη δικηγορική εταιρεία Cassidy Levy Kent με έδρα τις Βρυξέλλες.

Τι γίνεται με τους αντιπάλους;

Η Ρωσία έχει υποστηρίξει ότι ο νόμος CBAM παραβιάζει τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου και έχει παραπέμψει την αντίθεσή της στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ).

Η Κίνα και άλλες αναδυόμενες οικονομίες έχουν επίσης ασκήσει έντονη κριτική σε αυτό που θεωρούν «μονομερές εμπορικό μέτρο» και έχουν πιέσει με επιτυχία ώστε το θέμα να τεθεί στην ημερήσια διάταξη των συνομιλιών για το κλίμα COP30 τον Νοέμβριο.

Ωστόσο, η κριτική σε παγκόσμιο επίπεδο «δεν σημαίνει ότι δεν αναλαμβάνεται επίσης δράση από την πλευρά της συμμόρφωσης ή της προσαρμογής», δήλωσε η  D’Aprile, αναφερόμενη ιδιαίτερα στην Κίνα.

Το Πεκίνο συνέχιζε την διπλωματική πίεση σχετικά με το CBAM, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι ήταν έτοιμο να προσαρμοστεί και να συμμορφωθεί με τις αλλαγές, είπε.

Πώς μπορεί να ωφεληθεί η ΕΕ

Ο Γκέοργκ Ζάχμαν, ειδικός στις ευρωπαϊκές πολιτικές για την ενέργεια και το κλίμα στο Bruegel, ένα think tank με έδρα τις Βρυξέλλες, δήλωσε ότι το CBAM θα ​​μπορούσε να χαρακτηριστεί «πολιτική επιτυχία για την ΕΕ».

Ωστόσο, δήλωσε στο AFP ότι ένα μακροπρόθεσμο μέτρο θα ήταν να δούμε πόσες χώρες επέβαλαν τα δικά τους συστήματα τιμολόγησης άνθρακα ως απάντηση και πόσο αποτελεσματικές θα μπορούσαν να είναι αυτές οι πολιτικές.

Η D’Aprile υπογράμμισε δήλωσε ότι θα είναι επιφυλακτική ως προς την ανακήρυξη της νίκης της προτού η ΕΕ οριστικοποιήσει και εφαρμόσει τα «πολύπλοκα» τελευταία βήματα του συστήματος επιβολής φόρων.

Ο Berghmans ανέφερε από την πλευρά του ότι εξακολουθεί να υπάρχει «μια μεγάλη πρόκληση» όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα διαφορετικά συστήματα τιμολόγησης άνθρακα μπορούν να αλληλεπιδράσουν τα επόμενα χρόνια.

«Θα πρέπει να υποστηρίξουμε την πρόοδο με σημαντική διπλωματική προσπάθεια», είπε.

Η μεταβατική περίοδος

Σημειώνεται ότι το 2023 είχε ξεκινήσει μια μεταβατική περίοδος καταγραφής και υποβολής αναφορών για τις εκπομπές που συνδέονται με εισαγόμενα αγαθά, όπως σίδηρος-χάλυβας, αλουμίνιο, τσιμέντο, λιπάσματα, ηλεκτρισμός και υδρογόνο.

Βασικές αλλαγές που τίθενται σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2026:

Οικονομική επιβάρυνση των εισαγωγών

Οι εισαγωγείς θα κληθούν να καταβάλουν μια τιμή άνθρακα για τις εκπομπές που ενσωματώνονται στα προϊόντα τους, εξισώνοντας το κόστος με αυτό που επιβάλλεται στις ευρωπαϊκές εταιρείες μέσω του EU ETS.

Απλούστευση και εξαιρέσεις για μικρούς εισαγωγείς

Νέα νομοθεσία που εγκρίθηκε το 2025 εισάγει ένα “de minimis” όριο εισαγωγών 50 τόνων το χρόνο: εισαγωγείς που δεν υπερβαίνουν αυτό το όριο θα εξαιρούνται από τις υποχρεώσεις του CBAM, περιορίζοντας το διοικητικό βάρος για μικρές επιχειρήσεις και άτομα. Περίπου το 90% των εισαγωγέων αναμένεται να απαλλαγεί χάρη σε αυτή την αλλαγή, ενώ τουλάχιστον το 99% των συνολικών εκπομπών που καλύπτονται από τον CBAM παραμένει υπό τον μηχανισμό.

Αντιμετώπιση παραβιάσεων και διεύρυνση της εμβέλειας

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινείται για να κλείσει κενά και να αντιμετωπίσει περιπτώσεις παράκαμψης του μηχανισμού. Αυτό περιλαμβάνει εξουσίες για την αντιμετώπιση ανακριβών δηλώσεων εκπομπών και ενδεχόμενη εφαρμογή τυπικών (default) τιμών σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν αξιόπιστα δεδομένα. Επιπλέον, συζητούνται προτάσεις για διεύρυνση της εμβέλειας σε προϊόντα downstream που έχουν υψηλή ένταση χρήσης άνθρακα (π.χ. ηλεκτρικές συσκευές με υψηλή περιεκτικότητα σε ατσάλι/αλουμίνιο).

πηγή:energypress.gr